Śledztwo w sprawie karnej czym jest i jakie prawa ma podejrzany?

Śledztwo w sprawie karnej to jedna z form postępowania przygotowawczego. Jest prowadzone przede wszystkim w poważniejszych sprawach karnych i najczęściej pozostaje pod bezpośrednim nadzorem prokuratora.

Dla osoby, która została wezwana na przesłuchanie, zatrzymana albo usłyszała zarzuty, najważniejsze jest jednak nie samo rozróżnienie pojęć, lecz odpowiedź na praktyczne pytania: czy trzeba odpowiadać na pytania, czy można odmówić złożenia wyjaśnień, kiedy warto skontaktować się z obrońcą i co zrobić w razie przeszukania.

Poniżej wyjaśniamy, czym jest śledztwo, czym różni się od dochodzenia oraz jakie prawa i obowiązki ma osoba podejrzana, podejrzany i oskarżony.

Czym jest śledztwo w sprawie karnej?

Śledztwo jest formą postępowania przygotowawczego. To etap poprzedzający ewentualne skierowanie sprawy do sądu. Jego celem jest ustalenie, czy doszło do popełnienia przestępstwa, wykrycie sprawcy, zebranie dowodów oraz wyjaśnienie okoliczności sprawy.

W praktyce śledztwo jest prowadzone w sprawach poważniejszych niż typowe dochodzenie. Zasadą jest, że śledztwo prowadzi prokurator. Może on powierzyć Policji przeprowadzenie śledztwa w całości, w określonym zakresie albo zlecić jej wykonanie poszczególnych czynności. Nie wszystkie czynności mogą jednak zostać przekazane Policji. Przykładowo przedstawienie zarzutów, zmiana zarzutów czy zamknięcie śledztwa co do zasady pozostają czynnościami prokuratorskimi. ¹

Śledztwo powinno zostać ukończone w terminie 3 miesięcy. W uzasadnionych przypadkach może jednak zostać przedłużone, a w szczególnie skomplikowanych sprawach czas jego trwania może być znacznie dłuższy. ²

Śledztwo a dochodzenie - najważniejsze różnice

W języku potocznym słowo “śledztwo” często oznacza każdą sprawę prowadzoną przez Policję lub prokuraturę. W języku prawnym nie jest to jednak poprawne. Postępowanie przygotowawcze może mieć dwie podstawowe formy: śledztwo albo dochodzenie.

Śledztwo dotyczy spraw poważniejszych. Prowadzi się je między innymi w sprawach należących w pierwszej instancji do właściwości sądu okręgowego, w sprawach o występki, gdy osobą podejrzaną jest sędzia, prokurator, funkcjonariusz Policji lub funkcjonariusz określonych służb, a także w sprawach, w których nie prowadzi się dochodzenia. Prokurator może również zdecydować o prowadzeniu śledztwa w sprawie, która zasadniczo mogłaby być prowadzona jako dochodzenie, jeżeli przemawia za tym waga lub zawiłość sprawy. ³

Dochodzenie jest prostszą formą postępowania przygotowawczego. Dotyczy lżejszych spraw, zwykle prowadzonych przez Policję pod nadzorem prokuratora. Typowo obejmuje przestępstwa należące do właściwości sądu rejonowego, zagrożone karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. ⁴

Najprościej można przyjąć, że śledztwo jest bardziej sformalizowane, dotyczy poważniejszych spraw i silniej angażuje prokuratora. Dochodzenie jest szybsze, prostsze i częściej prowadzone przez Policję.

Kiedy prowadzenie śledztwa jest obowiązkowe?

Śledztwo jest obowiązkowe w przypadkach wskazanych w Kodeksie postępowania karnego. Dotyczy to zwłaszcza spraw rozpoznawanych przez sąd okręgowy, spraw o występki popełnione przez określone osoby pełniące funkcje publiczne, a także spraw, w których dochodzenie jest wyłączone.

Śledztwo może być także wyborem prokuratora. Dzieje się tak wtedy, gdy sprawa formalnie mogłaby być prowadzona jako dochodzenie, ale ze względu na jej wagę, skalę, liczbę osób, charakter dowodów albo stopień skomplikowania prokurator uzna, że właściwsze będzie śledztwo. ³

Dla podejrzanego ma to praktyczne znaczenie. Śledztwo zwykle oznacza większy formalizm, większą rolę prokuratora, często poważniejsze zarzuty i wyższe ryzyko zastosowania środków zapobiegawczych, takich jak dozór Policji, poręczenie majątkowe, zakaz opuszczania kraju albo tymczasowe aresztowanie.

Osoba podejrzana, podejrzany i oskarżony - czym się różnią?

W sprawie karnej bardzo ważne jest rozróżnienie trzech pojęć: osoby podejrzanej, podejrzanego i oskarżonego. W języku codziennym są one często używane zamiennie, ale w postępowaniu karnym oznaczają różne etapy i różny zakres praw.

Osoba podejrzana to osoba, która znajduje się w kręgu zainteresowania organów ścigania, ale nie przedstawiono jej jeszcze formalnych zarzutów. Może to być osoba, wobec której prowadzone są czynności, zbierane są dowody albo która została zatrzymana, lecz formalnie nie uzyskała jeszcze statusu podejrzanego. Osoba podejrzana nie jest jeszcze stroną postępowania przygotowawczego, dlatego jej uprawnienia są węższe niż prawa podejrzanego. ⁵

Podejrzany to osoba, wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której postawiono zarzut bez wydania takiego postanowienia w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego. Od tego momentu osoba ta staje się stroną postępowania przygotowawczego i może korzystać z praw procesowych podejrzanego, w tym z prawa do obrony. ⁶

Oskarżony to osoba, przeciwko której wniesiono oskarżenie do sądu, a także osoba, wobec której prokurator złożył wniosek o skazanie bez rozprawy albo wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Innymi słowy: podejrzany staje się oskarżonym wtedy, gdy sprawa przechodzi z etapu prokuratorskiego do etapu sądowego. ⁶

Jakie prawa ma podejrzany w śledztwie?

Podejrzany ma przede wszystkim prawo do obrony. Obejmuje ono prawo do korzystania z pomocy obrońcy, prawo do odmowy składania wyjaśnień, prawo do odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania, prawo do informacji o zarzutach, prawo do składania wniosków dowodowych oraz prawo do zapoznania się z aktami na zasadach określonych w Kodeksie postępowania karnego.

Podejrzany może mieć obrońcę z wyboru. Jeżeli nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu. Podejrzany może również żądać, aby w jego przesłuchaniu uczestniczył obrońca. Należy jednak pamiętać, że niestawiennictwo obrońcy co do zasady nie tamuje przesłuchania. ⁷

Podejrzany ma prawo wiedzieć, o co jest podejrzany. Oznacza to prawo do informacji o treści zarzutów, ich uzupełnieniu lub zmianie oraz o kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu. Ma także prawo składać wnioski o dokonanie określonych czynności śledztwa, na przykład o przesłuchanie świadka, uzyskanie dokumentu albo powołanie biegłego. ⁷

Czy podejrzany musi odpowiadać na pytania?

Nie. Podejrzany może składać wyjaśnienia, ale może również odmówić ich składania w całości albo odmówić odpowiedzi na konkretne pytania. Nie musi podawać powodów odmowy. ⁸

To jedno z najważniejszych praw podejrzanego. Skorzystanie z prawa do milczenia nie oznacza przyznania się do winy. Nie powinno też być traktowane jako okoliczność obciążająca. W praktyce decyzję o składaniu wyjaśnień warto podejmować dopiero po analizie sprawy i konsultacji z obrońcą, zwłaszcza jeżeli podejrzany nie zna jeszcze materiału dowodowego albo nie wie, jakie dowody posiada prokuratura.

Co ważne, prawo do milczenia działa nie dopiero wtedy, gdy usłyszysz zarzuty. Chroni Cię już od momentu, w którym policja zaczyna Cię traktować jako osobę, która mogła popełnić przestępstwo. Potwierdził to Trybunał Konstytucyjny: liczy się faktyczne kierowanie sprawy przeciwko konkretnej osobie, a nie sam moment formalnego postawienia zarzutu (wyrok TK, K 37/11).

Podejrzany nie ma również obowiązku dowodzenia swojej niewinności. To organy ścigania i oskarżyciel publiczny muszą zebrać materiał pozwalający na wykazanie winy. Podejrzany nie ma obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. ⁹

Czy podejrzany musi odblokować telefon?

Co do zasady - nie. Podejrzany nie musi podawać kodu PIN, hasła do telefonu, hasła do komputera ani wskazywać organom ścigania, gdzie znajdują się dane, które mogłyby go obciążyć. Wynika to z prawa do obrony i zasady, że nikt nie musi dostarczać dowodów na swoją niekorzyść. ⁹

Nie oznacza to jednak, że telefon zawsze pozostanie poza zainteresowaniem organów ścigania. Telefon może zostać zatrzymany jako rzecz mogąca stanowić dowód w sprawie. Organy mogą następnie podjąć próbę uzyskania danych w sposób techniczny, przy udziale biegłych albo specjalistycznych narzędzi. Odmowa odblokowania telefonu może więc skutkować praktyczną konsekwencją w postaci zatrzymania urządzenia, ale sama odmowa podania kodu nie powinna być traktowana jako przestępstwo.

W sprawach dotyczących telefonu - szczególnie w sprawach narkotykowych lub opartych na danych z komunikatorów - istotne jest odróżnienie oględzin urządzenia od jego przeszukania. Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że praktyka zastępowania przeszukania telefonu tzw. oględzinami wewnętrznymi może naruszać gwarancje procesowe, zwłaszcza gdy funkcjonariusze zapoznają się z treścią wiadomości, lokalizacją czy danymi z komunikatorów. ¹⁰

Co w razie przeszukania?

Przeszukanie może zostać przeprowadzone w celu wykrycia lub zatrzymania osoby podejrzanej albo znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie. Przeszukaniu mogą podlegać pomieszczenia, inne miejsca, osoba, jej odzież i podręczne przedmioty. Muszą jednak istnieć uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba podejrzana albo poszukiwane rzeczy znajdują się w danym miejscu. ¹¹

Przeszukania dokonuje prokurator albo Policja na polecenie sądu lub prokuratora. W przypadkach niecierpiących zwłoki funkcjonariusze mogą działać bez wcześniejszego postanowienia, okazując nakaz kierownika jednostki albo legitymację służbową, ale następnie muszą wystąpić o zatwierdzenie przeszukania. Osoba, u której dokonano przeszukania, może żądać doręczenia postanowienia o zatwierdzeniu tej czynności. ¹²

Przed rozpoczęciem przeszukania osobę, u której ma ono nastąpić, należy zawiadomić o celu czynności i wezwać do dobrowolnego wydania poszukiwanych przedmiotów. Osoba ta ma prawo być obecna podczas przeszukania i może wskazać inną osobę do udziału w czynności, o ile nie uniemożliwi to albo istotnie nie utrudni przeszukania. ¹³

W praktyce warto zachować spokój, żądać okazania podstawy czynności, dopilnować sporządzenia protokołu, zgłosić zastrzeżenia do protokołu, jeżeli czynność przebiega nieprawidłowo, oraz jak najszybciej skontaktować się z obrońcą.

Jakie obowiązki ma podejrzany?

Prawo do milczenia nie oznacza, że podejrzany nie ma żadnych obowiązków. Podejrzany musi stawiać się na wezwania organu prowadzącego postępowanie i informować o zmianie miejsca pobytu trwającej dłużej niż 7 dni. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo może skutkować zatrzymaniem i przymusowym doprowadzeniem. ¹⁴

Podejrzany ma również obowiązek poddać się określonym czynnościom identyfikacyjnym i dowodowym, takim jak oględziny zewnętrzne ciała, pobranie odcisków palców, fotografowanie, okazanie w celach rozpoznawczych, badania psychologiczne i psychiatryczne, pobranie krwi, włosów, śliny lub wymazu ze śluzówki policzków, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. W razie odmowy organ może zastosować przymus w granicach koniecznych do wykonania czynności. ⁹

Kiedy kończy się śledztwo?

Śledztwo może zakończyć się na kilka sposobów. Jeżeli materiał dowodowy uzasadnia skierowanie sprawy do sądu, prokurator może zamknąć śledztwo, a następnie wnieść akt oskarżenia. Jeżeli postępowanie nie dostarczyło podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, śledztwo podlega umorzeniu. ¹⁵

Przed zamknięciem śledztwa podejrzany i jego obrońca mogą złożyć wniosek o końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania. Termin tej czynności powinien zostać wyznaczony tak, aby od doręczenia zawiadomienia podejrzanemu i obrońcy upłynęło co najmniej 7 dni. W trakcie końcowego zaznajomienia podejrzany i obrońca mogą zapoznać się z aktami, a następnie w terminie 3 dni złożyć wnioski o uzupełnienie śledztwa. ¹⁶

Jeżeli nie ma potrzeby uzupełnienia postępowania, organ wydaje postanowienie o zamknięciu śledztwa i zawiadamia o tym podejrzanego oraz jego obrońcę. Dopiero po zamknięciu śledztwa prokurator podejmuje dalsze decyzje procesowe, w szczególności o wniesieniu aktu oskarżenia, skierowaniu innego wniosku do sądu albo umorzeniu postępowania. ¹⁶

Kiedy warto skontaktować się z adwokatem?

Z obrońcą warto skontaktować się jak najwcześniej - najlepiej jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem. Pierwsze wyjaśnienia często wyznaczają kierunek całej sprawy. Późniejsze odwoływanie lub prostowanie pochopnych wypowiedzi bywa trudne, a czasami niemożliwe.

Pomoc adwokata jest szczególnie istotna, gdy doszło do zatrzymania, przeszukania, zatrzymania telefonu lub komputera, przedstawienia zarzutów, zastosowania dozoru Policji, poręczenia majątkowego, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami albo gdy prokurator zapowiada wniosek o tymczasowe aresztowanie.

Obrońca może ocenić legalność czynności, wziąć udział w przesłuchaniu, pomóc przygotować strategię obrony, złożyć wnioski dowodowe, wniosek o dostęp do akt, zażalenie na zatrzymanie lub przeszukanie oraz zastrzeżenia do protokołu.

Pomoc adwokata może mieć znaczenie już na samym początku sprawy - zwłaszcza przed pierwszym przesłuchaniem, po zatrzymaniu, po przeszukaniu albo po zatrzymaniu telefonu. W wielu sprawach to właśnie pierwsze decyzje, pierwsze wyjaśnienia i pierwsze wnioski dowodowe wpływają na dalszy przebieg postępowania.

Podsumowanie

Śledztwo w sprawie karnej to poważny etap postępowania, w którym zapadają decyzje mające wpływ na dalszy przebieg sprawy. Osoba, której przedstawiono zarzuty, ma prawo do obrony, prawo do milczenia, prawo do obrońcy, prawo do informacji o zarzutach, prawo do składania wniosków dowodowych i prawo do zapoznania się z materiałami postępowania. Nie ma natomiast obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na własną niekorzyść.

Dlatego w razie wezwania na przesłuchanie, zatrzymania, przeszukania albo przedstawienia zarzutów nie warto działać pochopnie. Pierwsze decyzje procesowe mogą mieć znaczenie dla całej sprawy.